16°C

Historia

     Pierwsza wzmianka o Dębicy pochodzi z 1293 r., kiedy osada ta była jeszcze własnością możnego wówczas rodu Gryfitów. Musiała jednak rozwijać się bujnie, skoro w I połowie XIV w. była już siedzibą dekanatu "leśnego", złożonego z czternastu położonych w Puszczy Sandomierskiej parafii.
      Korzystne położenie przy trakcie "ruskim", który od poł. XIV w. zyskał na znaczeniu sprawiło, że właściciele Dębicy postanowili założyć tam miasto. W 1358 r. król Kazimierz Wielki wystawił Świętosławowi Gryficie zezwolenie na lokację osady miejskiej na prawie średzkim. Natomiast ów Świętosław dopiero w 1372 r. powierzył urządzenie miasta sołtysowi z Lipin - Mikołajowi, który został pierwszym wójtem Dębicy.
      Na użytek mieszczan przeznaczono 30 łanów, ale w XV w. miasto zajmowało ich jedynie 12. Wnioskujemy stąd, że tylko tyle ziemi udało się zagospodarować od momentu lokacji. Do rozwoju Dębicy przyczynił się znacznie wydany w 1446 r. przywilej na jarmarki i targi. Jednak pod koniec XV w. miasto padło łupem Tatarów. W celu jego odbudowy właściciele, Jan z Podgrodzia, Katarzyna z Latoszyna zwolnili w 1502 r. mieszczan dębickich na 14 lat od czynszów, dając im dodatkowo prawo do bezpłatnego pozyskiwania budulca w okolicznych lasach. W początkach XVI w. charakteryzowała się Dębica słabą zabudową i niską liczbą mieszkańców (76 domów). Była w tym czasie podzielona między rodziny Gryfitów (Dębickich i Latoszyńskich) oraz Trzecieskich i Górskich. Gryfici posiadali m.in. folwark Wolica, pola Górskich rozciągały się nad Wisłoką, natomiast grunty położone na zachód od świątyni parafialnej należały do proboszcza dębickiego. Centrum miasta stanowił położony przy kościele św. Jadwigi rynek, ze wzmiankowanym po raz pierwszy w 1530 r. ratuszem. Po pożarze w 1554 r. (spłonął wówczas m.in. kościół parafialny) miasto szybko się podniosło, skoro w 1578 r. liczyło już 700 mieszkańców, w tym ok. 20 rzemieślników. W początkach XVII w. działały w Dębicy cechy krawców, kuśnierzy i szewców, natomiast kowale, miecznicy, nożownicy, kołodzieje, stelmachowie i błodniarze tworzyli jeden cech zbiorowy, co oznacza że były to specjalności wśród mieszczan dębickich rzadkie. Budowa kościółka św. Barbary w leżącej poza miastem części Glińskich (1651) dała początek Dębicy Nowej, jednak potop szwedzki i pożar w 1660 r. zahamowały rozwój i sprawiły, że osada ta wyrosła dopiero w II połowie XVII w. W latach 1676-1690 masowo osiedlali się tam Żydzi, którzy utworzyli oddzielne gminy w Starej i Nowej Dębicy, a w życiu gospodarczym, zwłaszcza w handlu uzyskiwali coraz większe wpływy kosztem katolików. Doszło na tym tle do konfliktu. Ostatecznie w 1712 r. zamknięto obie synagogi, lecz potem pozwolono Żydom na odbudowę jednej ze świątyń w Dębicy Nowej.
     Spór etniczny toczył się w mieście podupadłym, bowiem już na początku wojny północnej (1702) pożar strawił większość drewnianej zabudowy, a w dalszych jej fazach Dębica była wielokrotnie penetrowana przez obce wojska. W 1725 r. zanotowano przy rynku aż 28 pustych placów, a kilkadziesiąt ocalałych domów zamieszkiwali w większości Żydzi. Podzielona wcześniej między wiele rodzin Dębica zyskała tuż przed 1768 rokiem jednego właściciela - Michała Hieronima Radziwiłła.
      Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 r. znalazła się pod zaborem austriackim; całkowicie podupadła, a następnie została przez Austriaków pozbawiona praw miejskich. Ożywienie nastąpiło w drugiej połowie XIX w., po zbudowaniu w 1856 r. linii kolejowej z Wiednia do Lwowa. W 1914 r., tuż przed wybuchem I wojny światowej, odzyskała prawa miejskie. Działania wojenne latem 1914 r. przyniosły miastu kolejne zniszczenia.
      W latach 1936 - 1939, w ramach budowy Centralnego Okręgu Przemysłowego, powstała w Dębicy fabryka opon samochodowych, a w sąsiednim Pustkowie wielkie zakłady tworzyw sztucznych. W 1937 r. miasto zostało siedzibą powiatu w województwie krakowskim. W 1939 r. liczyło 10600 mieszkańców. Podczas okupacji hitlerowskiej w Dębicy znajdował się obóz pracy przymusowej i getto.
      Po wojnie Dębica została odbudowana i znacznie rozbudowana. Dynamicznie rozwijał się przemysł, liczba ludności zwiększyła się ponad 4,5 raza. W wyniku rozbudowy miasta po 1945 r. zatarty został częściowo układ przestrzenny. W nie zmienionym kształcie pozostał jedynie rynek oraz główny ciąg komunikacyjny z dziewiętnastowieczną zabudową Do 1975 r. Dębica była siedzibą powiatu w województwie rzeszowskim, a po reformie administracyjnej stała się drugim pod względem liczby mieszkańców i potencjału przemysłowego miastem województwa tarnowskiego. 1 stycznia 1999 r. Dębica została siedzibą powiatu w nowo powstałym województwie podkarpackim.

Tekst zaczerpnięty z oficjalnej strony Miasta Dębica